مستند سازی چیست

توسط tolofilmblog در فیلم مستند بدون دیدگاه

 مستند سازی چیست

 

باید به خاطر گسترش افق دید خود به مستند بنگریم و اعتقاد داشته باشیم که به این وسیله چیزهایی زیادی را درباره جهان پیرامونمان که در آن زندگی می کنیم بتوانیم بیاموزیم . فیلم مستند پس از دور بی پایان مسابقه ها و بازی هایی که ظاهرا بر برنامه ریزی های تلویزیون و سینما مسلط است ، تسکین بخش و خوشایند است . انتظار از فیلم مستند این است که حتی المکان مباحث را عمیق تر از اخبار یا برنامه ی حوادث روزانه بشکافد . بعضی برنامه ها کاملا هیجان آورند ، به گونه ای که آدم درگیر قصه می شود . تماشای مستند ما را وا می دارد که برای بررسی مباحث طرح شده ، اقدام کنیم . برنامه ها گاهی فقط سطح موضوع را خراش می دهند .  نباید پس از دیدن فیلم مستند این حس به ما دست بدهد که آلت دست قرار گرفته ایم . تمام پاسخ ها یک یا چند ویژگی مستند معاصر دور می زند  بنابر این ، نقطه ی عزیمت مناسبی برای بررسی آن چیزی به شمار می رود که به عنوان مرز قلمرو مستند در نظر می آوریم و به وضوح بر این نکته دلالت دارد که بینندگان به انتظارات مختلفی با مستند رو به رو می شوند . همچنین معلوم می شود که مخاطبان طی ارزیابی دستاوردها یا هنگام لذت بردن از تماشای مستند ، معیارهای داوری متفاوتی را به کار می برند .

 

بازنمایی جهان بیرونی در مستند سازی

بینندگان جدا از هر انتظاری ، یکی از مهمترین وظایف مستند را انتقال مطالبی درباره ی گردش جهان اجتماعی – تاریخی و مناظر و اصوات و وقایع جهان عینی پیش از بازنمایی می دانند . کار مستند ساز ، تنها ضبط واقعیت نیست ، بلکه شکل دادن به اسناد ضبط شده به نحوی است که فیلم یا برنامه ی نهایی قابل فهم و به آسانی با مخاطب وارد گفت و گو شود . به عبارتی دیگر ، تولید یک مستند ، وقایع نگاری صرف نیست ، بلکه عمل دگرگون سازی نیز هست .

مستند ساز ، اسناد را جمع می آورد ، قاب می بخشد و چنان تدوین می کند که کار را صرفا از ضبط امور واقع تغییر دهد و به صورتی در آورد که بتوان آن را گفتمان مستند نامید . اما به رغم تمام اقدامات دگرگون سازنده ای که رخ نموده ، بیننده باید بتواند واقعا موجود ، نسبت واضحی برقرار سازد . بنابر این ، با وجود تمام کوشش هایی که در سراسر تاریخ سینمای مستند برای جعل یا بازسازی وقایع صورت گرفته ، یک انتظار فوق العاده وجود دارد . این انتظار عبارت است از اینکه اجزای سازنده فیلم مستند به قول ورتوف قطعاتی از امور واقع باشند که فیلمساز به چنگ آورده ، درون دست ساز مستند ، قالب ریزی شده باشد .

این انتظار ، اساس واقعیت گرایی مستند خوانده می شود که نتیجه ی نوعی توافق بین فیلمساز و مخاطب است و به موجود آن مواد اولیه مستند از جهان اجتماعی تاریخی گرد آوردی می شود و محصول نهایی به هیچ وجه ناشی از تخیل خلاق مولف نخواد بود به رغم ادعاهای بعضی مستندسازان که خود را همان انداره مولف می دانند که برخی از همتایان مشهورشان در فیلم های داستانی . شایان ذکر است سینمای مستند ، دقیقا از کدام موارد استفاده کند ، تا حدود زیادی به بافت نهادهای اجتماعی و تلویزیونی ای وابسته اس که فیلم یا برنامه مورد بحث ، در آن ساخته می شود . بنابر این ، در هر بافت ، انتظاراتی وجود دارد که فیلم مستند به عنوان محمل آگاهی های فرهنگی و آموزشی تا حدی آن را برآورده سازد . برخی مستندسازها ، به ویژه آن ها که نه با ویدیو که با فیلم کار می کنند ، همواره از اینکه برکابرد اجتماعی فیلم تاکید می شود ، رنج برده اند . بنا به اظهار عقیده ی یک مفصر مستند که گفته است : به گمان من ، کارکرد اصلی مستند ، این است که عمیق تر و انتقادی تر از سایر شاخه های رسانه ، به تحقیق در پرسش های دشوار و پرهیبت بپردازد .

 

مطالعه بیشتر: اصول مستند سازی

 

ارتباط مستند با جامعه ای گسترده تر و فرهنگ عمومی ، موضوعی جذاب ، مستمر و بحث انگیز است که ریشه در احساس مسئولیت سیاسی و اجتماعی برخی از مستند سازان در قبال جامعه دارد . چنان که از نظر جان گریرسون که خیلی ها او را بنیانگذار جنبش مستندسازی می دانند نخستین و مهم ترین کارکرد اثر مستند این است که شهروندان به به طور معنی داری در فرآیند عام اجتماعی درگیر می سازد . و مایکل گریسبی ، یکی از مستندسازان پیشگام در این دور نیز ، اظهار امیدواری می کند که فیلم هایش آگاهی اجتماعی و سیاسی تماشاگران را بالا ببرد . : من ،  به ویژه اکنون احساس می کنم که جامعه و مردم ، بسیار چند پاره و منزوی اند و در بسیاری موارد هیچ وسیله ای برای رساندن صدایشان به دیگران و یا بیان زندگی روزمره وضعیت احساسی خود در اختیار ندارند . فکر می کنم بر ما به عنوان شبکه های تلویزیونی ، فیلمساز و .. هر که هستم واجب است .

 

پیگیری جدی در مستند سازی

در واقع بیشتر آثار مستند به عنوان پادزهری در مقابل حجم وسیع برنامه های سرگرم کننده در جدول قرار می گیرند . هر چند از مستند ، انتظارات بیشتری می رود ، لیکن به صور سنتی ، نوعی از برنامه سازی هم تراز ژورنالیسم تلویزیونی به نظر می آید . بنابر این ، بینندگان تلویزیون ، مستندها را به جای اینکه در برج عاج باشد ، هم ردیف سایر محصولات تلویزیون قرار می دهند .

با همه ی پیشرفت های جدید که فیلمسازان نیز از آن در ساخت مستندهایشان استفاده می کنند تا مورد اقبال مخاطبات تلویزون باشد ، فیلم مستند هنوز نتوانسته خود را از قید اشتهار به یک نوع برنامه سازی جدی و با ارزش ولی ملال آور ، نجات دهد . چنان که در فصل بعد خواهیم دید ، به همین علت شکل های سنتی فیلم مستند در جدول برنامه های تلویزیون امروز ، حق تقدم ندارد . در سراسر کتاب ، تاثیر تکوینی تلویزیون بر فیلم مستند به صورتی تفصیلی بررسی شده است ، ولی فعلا همین بس که بگوییم اولا ، حداقل از اواخر دهه ی 1940 فیلم مستند همگام با توسعه ی تلویزیون پیشرفت داشته و هیچ گاه این همگامی ، بیش تر از اوخر دهه ی 1980 نبوده است و ثانیا جالب ترین پیشرفت های مستند ، همراه با تولید نسل ثابتی از انواع جدید برنامه های تلویزیونی بوده که طی جست و جویی بی وقفه برای دفاع و یا افزایش سهم مخاطب ، به وجود آمده است . نشانه آشکار این امر ، تمایل مشخص به تولید شکل های دورگه است که در آن ها به خاطر کوشش در خلق یک شکل جذاب و جدید مرزبندی های ژانری محو شده است .

 

 

مستند در قالب های مختلف

از نظر لغوی ، مستند عبارت است  از هر گزارش و بازنمایی و یا اجرا که نشانه های بصری و یا کلامی را در ثبت تقویمی و مرتب یک رویداد و یا تدارک یک برهان ، بسیج نماید . هر یک از این بازنمایی ها ممکن است شکل های مختلفی از رسانه ها را از جمله : واقع نگاری یا گزارش نویسی ، محصولات تئاتر ، سینما و رادیو ، ضبط تاریخ شفاهی ، عکاسی ، لوح های فشرده و شیوه های مشابه چند رسانه ای را مورد استفاده قرار دهد . اگرچه امروزه ، واژه ی مستند ،تولیدات فیلمی و یا تلویزیونی را به نظر می آورد ، یادآوری انواع دیگر نیز دارای اهمیت است .

گاهی اوقات وقتی یک مضمون مشخص ، با رسانه های مختلف سر و کار پیدا می کند ، دچار پیامدها وضایعاتی می شود که تامل برانگیز است . برای نمونه اعتراض دانشجویی را ملاحظه کنید که حوصله اش از تماشای کله های سخنگو ، سر رفته بود . انتقاد او از کوتاهی مستندساز در به چنگ آوردن مواد بصری و تصویری است و شاید به نظر او موضوع در رسانه ی دیگری مثل رادیو بهتر مورد بهره برداری قرار می گرفت . رسانه ی رادیو ، نیازی به تصویر ندارد و می تواند پیوندی صمیمی بین شنونده و صدای گوینده ، به وجود بیاورد و به همین طریق شنونده به طور مستقیم ، بر گفتار ، تمرکز می باید . به عبارت دیگر ، برای برخی طرح های مستندسازی ، به ویژه هنگامی که افراد ، حوادثی را به یاد می آورند که هیچ سند عکسی یا فیلمی برای آن ، وجود ندارد ، رادیو مناسب ترین وسیله است . در بعضی مواقع تاثیری که رادیو برای بیان احساسات و عواطف دارد را نمی توان در مستند و فیلم های داستانی پیدا کرد .

 

حرکت در جهت یک تعریف جدید از مستند

پس از معرفی برخی از موضوعات مهم و قابل بحث درباره ی شکل و کارکرد مستند ، می خواهیم به صورت مفصل تری راه هایی که طی آن اصلاح مستند درک شده و اینگه چگونگی در طی زمان ، سازمان ها و همکاری های بیش تری را جلب کرده است در قسمت دوم این مطلب مورد بحث قرار دهیم .