فیلم مستند و انواع آن

توسط tolofilmblog در فیلم مستند بدون دیدگاه

فیلم مستند و انواع آن

فیلم مستند یعنی شکلی از انتقال درام به مخاطب که در آن “حقیقت” معیار است. درام در سینما بر مبنای اصول قصه­ گویی بنا می­شود و نویسنده در ساختن دنیای دراماتیک محدودیتی ندارد، اما فیلم مستند با محوریت انتقال حقیقت با شیوه­ های بیانی سینما، محدودیتی شکوفا کننده برای فیلمساز ایجاد می­کند تا بتواند ضمن شکوفایی خلاقیت­ های کارگردانی و فرمال خود، بیننده را از درک حقیقتی که با رویاپردازی دستمالی نشده روبرو کند.

ممکن است تعریف بالا ما را به اشتباه بیندازد که فیلم مستند و الزام آن بر مبنای حقیقت، اجازه­ ی ساخت رویا و جهان شخصی را از فیلمساز می­گیرد. این اشتباه از آنجایی ناشی می­شود که فیلمسازان جوان علاقه ­مند به حوزه­ ی مستند تصور کنند ساخت جهان شخصی و داشتن نظرگاه شخصی در سینمای مستند منوط به سوژه و فیلمنامه ­ی اثر است که باید گفت این دسته از فیلمسازان هنوز به جادویِ فرم و اهمیت کارگردانی در ساختن جهان شخصی ایمان نیاورده ­اند.

تنها محدودیت فیلم مستند تنها در انتخاب سوژه ­ی واقعی است، کسی دست شما را برای داشتن دیدگاه شخصی به مقوله و سوژه­ ی واقعی نبسته است. برای مثال کسی برای شما تعریف می­کند که ” پسربچه­ ای در یک مدرسه ­ی پسرانه، همکلاسی ­اش را هل می­دهد و دوستش ضربه ­ی مغزی می­شود و پزشکان اعلام کرده ­اند مرگ پسر قطعی است و تنها می­توان اعضای بدن کودک را به بیماران نیازمند اهدا کرد تا جان آنها را نجات داد”

حالا می­خواهیم به بررسی این سوژه برای ساخت فیلم مستند بپردازیم. اگر این سوژه را برای یک فیلمساز داستانی تعریف کنید و او تمایل به نگارش فیلمنامه­ ی این سوژه داشته باشد، ابتدا در این سوژه به دنبال یک ابتدا، نقطه­ ی اوج اول، میانه و اوج دوم و پایان بندی می­گردد. نویسنده­ ی درام ­پرداز کاری با حقیقت ندارد و تنها از اتفاق پیش ­آمده بین کودکان وام می­گیرد تا قصه ­ی برساخته­ ی ذهنش را به خورد مخاطب بدهد اما فیلمساز مستند محدودیت دارد! محدودیت در چه چیز؟ محدودیت مستندساز در واقعیت مسئله است. به طور مثال مستندساز برای پرداخت این سوژه نمی­تواند جنسیت کودکان را تغییر بدهد و سن و سال آنها را کم و زیاد کند؛ کاری که فیلمنامه ­نویس داستانی دستش در آن باز است. اما آیا این محدودیت مستندساز که در بالا آمد تمام ماجراست؟ خیر. مستندسازِ خلاق و معتقد به خلق فیلم توسط کارگردان (نه بواسطه ­ی قصه­ ی صرف) این سوژه را بر اساس دیدگاه شخصی خود سر و شکل می­دهد. حالا یک مستند ساز ممکن است نگاه شاعرانه ­ای به این مسئله داشته باشد و از روایت­گری صرف دور شود و به فضاسازی اثر و موقعیت پیش­ آمده و ساخت حال و هوا بپردازد. یا نظرگاه او به رئالیسم نزدیک باشد و بخواهد یک مستند آموزشی بسازد که در این صورت اصل روایت را با تصاویر و نریشن و حتی تحلیل و گفتگو با تمام طرف ­های درگیر ماجرا پیش می­برد تا به نتیجه ­ی دلخواه و دیدگاه مورد نظرش برسد.

در ادامه برای درک بهتر فیلمسازی مستند، شما را با انواع گونه ­های مستندسازی آشنا می­کنیم.

البته قبل از مطالعه­ ی ادامه ­ی مطلب ذکر این نکته مهم است که مستندسازی ضمن داشتن شاخصه ­های شناخته شده، همچنان یکی از سبک ­های در حال آزمون و خطاست و نمی­توان به طور قطع پرونده­ی گونه­ های مستندسازی را با مطلب زیر بست و ادعا کرد که مستند سازی یعنی همین چند شیوه­ ی مشخص که در ادامه می­آید. انواع مستندها نسبت به شیوه و موضوع آن نیاز به پژوهش و تحقیق و مصاحبه­ های پیش از تولید دارد.

فیلم مستند و انواع آن

فیلم مستند و انواع آن

مستند واقع­گرا

یکی از اصلی ترین گونه ­های متداول مستندسازی که از ابتدای شکل­گیری سینما رواج داشته شیوه­ی “واقع­گرایی” است. به نوعی می­توان اینگونه از سینما را آغازگر تاریخ سینما دانست. زیرا اولین تجربه ­ها در سینما مانند فیلم ورود قطار به ایستگاه و یا خروج کارگران از کارخانه به نوعی مستند واقع گرایی محسوب می­شود. این شیوه­ی مستندسازی را مادر مستندسازی می­دانند. هم از لحاظ قدمت و طولانی بودن عمر این شیوه، و مهمتر از آن تاثیری که این شیوه مستندسازی بر شیوه­ های دیگر گذاشته است. هیچ کدام از شیوه ­های دیگر مستندسازی نمی­توانند خود را از تاثیر این شیوه مثتثنی بدانند. در اینگونه مستندسازی دوربین و نوع پرداخت اثر، تمام تلاش خود را برای دور نشدن از اصل سوژه­ ی رخ داده به کار می­گیرد. تمام وقایع بررسی و از انواع روش­ ها برای رسیدن به ایده­ ی مرکزی کارگردان استفاده شود. این نوع فیلم واقعیت را آنطور که هست به چنگ می آورد و تحلیل وقایع و رخدادها را به عهده ­ی تماشاگر می­گذارد و حتی الامکان تلاش می­کند از نتیجه­ گیری برای مخاطب دوری کند تا جهان اثر محدود نشود و تماشاگران بیشتری را با سوژه و مسئله­ ی فیلم درگیر کند.

 

مستند شاعرانه 

نگاهی انتزاعی به مسائل مختلف و پیرامونی دارد. بجای اینکه به دنبال نشان دادن واقعیت یا ایجاد بحث درباره ی چیزی باشد از به تاثیر تصویر و فضا و اثرگذاری از طریق هل دادن اتمسفر بحث به ذهن بیننده سود می­جوید. این نگاه تلاش می­کند به جای تاکید کردن روی سوژه، تمرکز خود را بر بیننده بگذارد.

برخی از فیلم های مستند شاعرانه شباهت زیادی به فیلم­ های تجربی و آوانگارد دارد. مستندساز به دنبال ساختن زمان و مکان عینی نیست و با تفسیر ذهنی از موضوع، مخاطب را درگیر می کند. بدیهی است که مخاطب اینگونه از مستند، عامه­ ی مردم و بینندگان سینما نیستند. اما قطعا این شیوه در بین بینندگان خاص خود تاثیری بجا می­گذارد که حاضرند کسالت و ریتم عمدتا پایین این شیوه را به سرزندگی و ریتم بالای مستند واقع گرا ترجیح بدهند.

مستند ساز تاکید بر روایت خطی و محتوایی ندارد و بر فضا سازی تمرکز می کند. برای انتقال احساس خود، فضا ها و تصاویر و صحنه های متضاد مختلف را به هم پیوند می زند. گاهی این شیوه مستند سازی با دو زیر گونه فیلم های «نان فیکشن» یعنی آوا نما ( نماهنگ)  و «سینه پوئتری» تداخل پیدا می کند و یا اشتباه گرفته می شود. در صورتی که مستند شاعرانه یک جستجوی حسی در جهان تاریخی است. مونتاژ شاعرانه در جستجوی تداعی  معانی ها و ایجاد ریتم های  زمانی و مجاورت های فضایی یا مکانی است. تدوین تداومی معنا و کارکرد چندانی ندارد. عنصر بلاغی یا قانع کنندگی، کم رشد باقی می ماند. به عبارت دیگر، مستند ساز در پی قانع سازی بیننده اش نیست. آدم هایی که در فیلم حضور می یابند ، واضح شناخته نمی­شوند و  فیلم در پی معرفی آنها نیست. بلکه به دنبال انتقال یک احساس به مدد مواد خام واقعی است. هر فیلم مستندی می تواند دارای لحظات شاعرانه هم باشد.

فیلم مستند و انواع آن

مطلب ویژه:  ساخت مستند صنعتی

 

 مستند  مشاهده ای  (observational) 

این گونه از مستند را می­توان نزدیک و منشعب از مستند واقع­گرا دانست. مشاهده مستقیم سوژه مبنای این نوع از فیلم است. اساس  مستند های مشاهده ای این است که مخاطب با تماشای فیلم در یابد که در صورت نبودن دوربین هم واقعیت روزمره بوقوع می پیوست. یعنی دوربین مداخله ای در اتفاق رخ داده ندارد.  این نوع مستند که آن را مستقیم و بیواسطه نیز می نامند، در نقد فیلم های توضیحی بوجود آمد و ابداع شد. به عبارت دیگر شخصیت های مورد مطالعه، نسبت به حضور دوربین خود آگاه نیستند و زندگی طبیعی در برابر دوربین جریان می یابد. معمولا از گفتار استفاده نمی شود و یا اگر هست، ضرورت اطلاع­رسانی ایجاب می کند.

در این شیوه از موسیقی بهره نمی­برند. مستند های مشاهده ای و امر مشاهده  ، سه شکل دارد:

  •  مشاهده به صورتی مخفی صورت می گیرد مانند مستند مگسی روی دیوار (fly on the wall ) که دوربین شاهد بیطرف است و یا مانند دوربین مخفی عمل می­کند.
  •  دوربین، مخفی نیست، ولی سوژه چنان رفتار می کند که گویی دوربین در صحنه حضور ندارد.
  •  مشخصه  برخی مستند های مشاهده ای در ایران ،” مشاهده ای با عنایت بر حریم ایرانی” است. یعنی  حضور دوربین در خانواده، مبتنی بر حفظ برخی حرمت های فرهنگی و دستورالعمل ها بوده است. لااقل یکی از دلایل اش این است که فیلم برای کسب پروانه نمایش باید با قوانین توزیع فیلم در  ایران انطباق داشته باشد.

 

 مستند مشارکتی (participatory)، سینما حقیقت تعاملی 

بر خلاف سبک­ های قبلی، مستند مشارکتی در همکاری بین مستند ساز و سوژه مورد مطالعه تعریف می شود. یعنی یافته های تحقیق حاصل مشارکت بین مستند ساز ( در گروه کوچک تولید ) و افراد است و این مشارکت در فیلم اعلام می شود. البته در دسته ای از مستند های مشاهده ای هم  نتایج پژوهش به صورت مشارکتی و همکاری متقابل بدست می آید. سوژه بر خلاف مستند های مشاهده ای خود آگاه است. یعنی در عمل، فرد مورد مطالعه از حضور دوربینِ روشن اطلاع دارد. بین فرد مورد مطالعه در برابر دوربین و فیلمساز در پس دوربین تعامل بر قرار است. افراد  مستقیم رو به دوربین حرف می زنند. در این نوع فیلم، مصاحبه غالب است. هدف  اعلام شده این نوع فیلم دستیابی به صداقت در مستند سازی است. اریک بارنو  آن را سینما ی مستقیم نامید  و ، ژیگا ورتوف و ژان روش،،” سینما وریته” یا “سینما  حقیقت”  نامیده ا ند.  بیل نیکولز آن را “سینمای تعاملی”  و بعداً “مشارکتی” نامیده است. هدف این است که واقعیت از طریق مشارکت بین مستند ساز و افراد کشف شود و به تصویر در آید و این نحوه مواجهه با واقعیت در فیلم به صورتی عینی، بر ملا و آشکار باشد. یعنی بر خلاف صدای خارج از تصویر، صدا سر صحنه ضبط می شود. و بیش از هر شیوه دیگری بر تکه فیلم ها  به عنوان شواهدی از گذشته تأکید می ورزد. مشخصه رده ای از  “سینما حقیقت” در ایران و به ویژه در فیلم های شهید آوینی، عنایت بر مکتب و تبلیغات سیاسی است. این نوع فیلم گاهی به سینمای انعکاسی هم نزدیک می شود.

فیلم مستند و انواع آن

فیلم مستند و انواع آن 

مستند های انعکاسی (reflexive)

در مستند های انعکاسی ، چیزی انعکاس پیدا می­کند و مستند ساز می خواهد به مخاطب بگوید که واقعیت  سینمایی محصول یک عمل سینمایی و امری متعلق به ساختن است. بنابراین در این نوع فیلم،  مستند ساز تمایل دارد تا  مخاطب را  نسبت به نحوه  و فرایند بازنمایی یا  ساختن فیلم، خود آگاه نگه دارد. در این نوع از فیلم تأکید می شود که آینگی در سینمای مستند مفهومی ندارد. بلکه فیلم  محصول یک عمل مستند سازی در مرحله فیلمبرداری و مونتاژ است. گفته می شود این شیوه  به معنای ساختن فیلمی در باره فیلم است. مستند ساز مستقیماً رو به دوربین درباره مسائل تولید فیلم حرف می زند و یا  مثل “راجر ومن” ، روایتی را به پیش می برد. در شیوه های قبلی ، مستند ساز ، به نحوی  از برابر دوربین غایب بود  اما در اینجا ما مستند ساز را در صحنه و گاه به صورت کارگردان ( اصول کارگردانی ) / ستاره می بینیم که در فعالیت های برابر دوربین شرکت دارد. به قول بیل نیکولز بیشتر از آن که فیلم مواجهه بین مستند ساز و سوژه باشد مواجهه ای است بین مستند ساز و مخاطب. برای مثال نیک برومفیلد  از انگلیس به نیویورک رفته بود تا فیلمی درباره یک گروه موسیقی بسازد وقتی به آنجا رسید برنامه بهم خورده بود. بنابراین فیلمی طعن آمیز در باره این وضعیت و تماس ها وتلفن ها و بحث ها ساخت. او را به اتفاق گروهش در ابتدای فیلم   Driving Me Crazy (  مرا دیوانه می کنی – 1999)می بینیم  که در باره شرایط تولید فیلم اش حرف میزند.

 

 مستند های اجرایی (Performative)

 این نوع مستند تعریف دو گانه ای دارد. در تعریف بیل نیکولز این نوع فیلم تصور رایج در باره عینی بودن مستند را مطرود اعلام می دارد و آن را با ذهنیت مستند ساز در هم می آمیزد. از این نظر، مستند از باز سازی ها  و ذهن پردازی ها، آکنده است.در مستند های “اجرایی” از طریق تجربیات افرادی که غالباً در حاشیه جوامع هستند، به درکی کلی از هویت آنها در جامعه مورد نظر پی می بریم  

اما درک دیگری هم از مستند های اجرایی وجود دارد و در عرصه واقعیت خود را آزموده است که از خاصیت اجرایی بودن زبان (در نظریه جان لانگ شاو آستین) نشأت می گیرد.  نظریه  فوق بر این اصل مبتنی است که زبان جدا از خاصیت توصیفی، کارکرد اجرایی هم دارد.  یک عروس در مراسم عقد با گفتن بله، فقط تمایل خود را به ازدواج  اعلام نمی کند بلکه آینده خود را می سازد. وقتی رئیس دادگاه می گوید ساکت! کار انجام می شود. کارکرد این نظریه در فیلم مستند ،   توسط استلا بروتزی (در کتاب مستند جدید) تئوریزه شده است.

 

 مستند های ترکیبی یا دور گه

ترکیبی از تکنیک های فیلمسازی متعلق به شیوه های مستند سازی هستند. اکنون غالب فیلم های مستند ایران به صورت ترکیبی  تولید می شوند. عمده ترین مستند های ترکیبی یا دورگه جدید ،  عبارت از “داکیو دراما” و “داکیو فیکشن” هستند که در “داکیو فیکشن”، واقعیت می تواند از طریق داستان یا فیکشن، دستکاری شده و واقعیت جدیدی از منظر فرم و کارگردانی در دسترس بیننده قرار بگیرد.

فیلم مستند و انواع آن

مطالعه بیشتر:  آگهی تبلیغاتی

 

  گردآوری یا  آرشیوی  (compilation)

 مستند های گرد آوری برای ارجاع به تاریخ و گذشته، از تکه فیلم (فوتیج) های موجود ساخته می شوند. مستند های  گرد آوری در ایران به آرشیوی مشهور هستند. در جاهای دیگر معمولاً   فیلم هایی را آرشیوی می نامند که برای آرشیو ها ساخته شده باشند. یک فیلم گرد آوری می تواند به صورت توضیحی تولید شود. در فیلم های تعاملی یا مشارکتی برای احتراز از صدای خارج از تصویر و تفسیر های شیوه توضیحی از تکه  فیلم  های موجود استفاده می شود.  ولی فیلم هایی هم وجود دارد که از نظر ساختاری تماماً با تکه فیلم های  آرشیوی شکل گرفته اند. برای سهولت بیشتر در طبقه بندی آنها را  مستندهای گرد آوری می نامند. ولی از جنبه شیوه شناختی می توانند در هریک از رده های فوق قرار بگیرند .

 

  مستند تجربی (experimental)

 مستند های تجربی  همواره با عناصر غیرداستانی همراه هستند و از جنبه موضوعی ، شکلی و یا شیوه شناختی تعریف می شوند. مستند سازان واقعیت های جهان اطراف خود را برای بیان شخصی و ذهنی خود بکار می برند. مستند های تجربی گاهی  همان مستند های شاعرانه و یا آوانگارد هستند که با جریان عمومی مستند سازی متفاوت اند. معمولا قرارداهای معمول از جمله روایت خطی را رعایت نمی کنند، یا به آنها پشت پا می زنند. ساختار شکلی یا بصری،  برایشان اهمیت درجه اول دارد. غالباً گفته می شود به صورتی غیر روایی ارائه می  شوند که البته مصداق عام ندارد. زیرا یک مستند تجربی می تواند تجربه ای در نوع روایت باشد. یک چینش خاص برای وقوع یک امر نادیده، گاه حاصلی تجربی  ببار آورد. برای مثال همشهری کیارستمی را می توان یک فیلم مستند تجربی تصور کرد. همچنان که چینش یک میز غذای مجلل در بیابانی نزدیک لانه کرکس ها و اتفاقی که افتاد یک تجربه سینمایی بود.

  چنین فیلمی، اشکال تازه  از روایت می آفریند. از قرار دادهای مستند به عنوان گفتمان جدّیت پیروی نمی کند. گاهی آنها را مستند هایی کاملأ شخصی می دانند که با بودجه های اندک تولید می شوند. استفاده از بیانگرایی ِ رنگ ها و سوپر ایمپوز ها و تمهیدات و گرافیک های دیجیتالی، حرکت های دوربین و نوع کاربرد صدا وموسیقی، می توانند تجربه هایی با معنا در شکل و  بیان ببار بیاورند. می توان گفت گرایش  های مختلف در مستند تجربی وجود دارد. گاهی اوقات چنین فیلم هایی را آثاری هنری می نامند.

 

ادامه دارد…