فیلم مستند و انواع آن
13
آوریل

 

بگذارید عنوان فیلم مستند چیست را اینگونه بیان کنم؛ فیلم مستند، یعنی شکلی از انتقال درام به مخاطب که در آن “حقیقت” معیار است. درام در سینما بر مبنای اصول قصه­ گویی بنا می­شود و نویسنده در ساختن دنیای دراماتیک محدودیتی ندارد، اما فیلم مستند با محوریت انتقال حقیقت با شیوه­ های بیانی سینما، محدودیتی شکوفا کننده برای فیلمساز ایجاد می­کند تا بتواند ضمن شکوفایی خلاقیت­ های کارگردانی و فرمال خود، بیننده را از درک حقیقتی که با رویاپردازی دستمالی نشده روبرو کند.

ممکن است تعریف بالا ما را به اشتباه بیندازد که فیلم مستند و الزام آن بر مبنای حقیقت، اجازه­ ی ساخت رویا و جهان شخصی را از فیلمساز می­گیرد. این اشتباه از آنجایی ناشی می­شود که فیلمسازان جوان علاقه ­مند به حوزه­ ی مستند تصور کنند ساخت جهان شخصی و داشتن نظرگاه شخصی در سینمای مستند منوط به سوژه و فیلمنامه ­ی اثر است که باید گفت این دسته از فیلمسازان هنوز به جادویِ فرم و اهمیت کارگردانی در ساختن جهان شخصی ایمان نیاورده ­اند.

تنها محدودیت فیلم مستند تنها در انتخاب سوژه ­ی واقعی است، کسی دست شما را برای داشتن دیدگاه شخصی به مقوله و سوژه­ ی واقعی نبسته است. برای مثال کسی برای شما تعریف می­کند که ” پسربچه­ ای در یک مدرسه ­ی پسرانه، همکلاسی ­اش را هل می­دهد و دوستش ضربه ­ی مغزی می­شود و پزشکان اعلام کرده ­اند مرگ پسر قطعی است و تنها می­توان اعضای بدن کودک را به بیماران نیازمند اهدا کرد تا جان آنها را نجات داد”

حالا می­خواهیم به بررسی این سوژه برای ساخت فیلم مستند بپردازیم. اگر این سوژه را برای یک فیلمساز داستانی تعریف کنید و او تمایل به نگارش فیلمنامه­ ی این سوژه داشته باشد، ابتدا در این سوژه به دنبال یک ابتدا، نقطه­ ی اوج اول، میانه و اوج دوم و پایان بندی می­گردد. نویسنده­ ی درام ­پرداز کاری با حقیقت ندارد و تنها از اتفاق پیش ­آمده بین کودکان وام می­گیرد تا قصه ­ی برساخته­ ی ذهنش را به خورد مخاطب بدهد اما فیلمساز مستند محدودیت دارد! محدودیت در چه چیز؟ محدودیت مستندساز در واقعیت مسئله است. به طور مثال مستندساز برای پرداخت این سوژه نمی­تواند جنسیت کودکان را تغییر بدهد و سن و سال آنها را کم و زیاد کند؛ کاری که فیلمنامه ­نویس داستانی دستش در آن باز است. اما آیا این محدودیت مستندساز که در بالا آمد تمام ماجراست؟ خیر. مستندسازِ خلاق و معتقد به خلق فیلم توسط کارگردان (نه بواسطه ­ی قصه­ ی صرف) این سوژه را بر اساس دیدگاه شخصی خود سر و شکل می­دهد. حالا یک مستند ساز ممکن است نگاه شاعرانه ­ای به این مسئله داشته باشد و از روایت­گری صرف دور شود و به فضاسازی اثر و موقعیت پیش­ آمده و ساخت حال و هوا بپردازد. یا نظرگاه او به رئالیسم نزدیک باشد و بخواهد یک مستند آموزشی بسازد که در این صورت اصل روایت را با تصاویر و نریشن و حتی تحلیل و گفتگو با تمام طرف ­های درگیر ماجرا پیش می­برد تا به نتیجه ­ی دلخواه و دیدگاه مورد نظرش برسد. ( برای سفارش ساخت فیلم آموزشی با ما در ارتباط باشید. )

 

انواع ژانر فیلم مستند

در ادامه برای درک بهتر فیلمسازی مستند، شما را با انواع گونه ­های مستندسازی آشنا می­کنیم.

البته قبل از مطالعه­ ی ادامه ­ی مطلب ذکر این نکته مهم است که مستندسازی ضمن داشتن شاخصه ­های شناخته شده، همچنان یکی از سبک ­های در حال آزمون و خطاست و نمی­توان به طور قطع پرونده­ی گونه­ های مستندسازی را با مطلب زیر بست و ادعا کرد که مستند سازی یعنی همین چند شیوه­ ی مشخص که در ادامه می­آید. انواع مستندها نسبت به شیوه و موضوع آن نیاز به پژوهش و تحقیق و مصاحبه­ های پیش از تولید دارد.

فیلم مستند و انواع آن

 

مستند واقع­گرا

یکی از اصلی ترین گونه ­های متداول مستندسازی که از ابتدای شکل­گیری سینما رواج داشته شیوه­ی “واقع­گرایی” است. به نوعی می­توان اینگونه از سینما را آغازگر تاریخ سینما دانست. زیرا اولین تجربه ­ها در سینما مانند فیلم ورود قطار به ایستگاه و یا خروج کارگران از کارخانه به نوعی مستند واقع گرایی محسوب می­شود. این شیوه­ ی مستندسازی را مادر مستندسازی می­دانند. هم از لحاظ قدمت و طولانی بودن عمر این شیوه، و مهمتر از آن تاثیری که این شیوه مستندسازی بر شیوه­ های دیگر گذاشته است. هیچ کدام از شیوه ­های دیگر مستندسازی نمی­توانند خود را از تاثیر این شیوه مثتثنی بدانند. در اینگونه مستندسازی دوربین و نوع پرداخت اثر، تمام تلاش خود را برای دور نشدن از اصل سوژه­ ی رخ داده به کار می­گیرد. تمام وقایع بررسی و از انواع روش­ ها برای رسیدن به ایده­ ی مرکزی کارگردان استفاده شود. این نوع فیلم واقعیت را آنطور که هست به چنگ می آورد و تحلیل وقایع و رخدادها را به عهده ­ی تماشاگر می­گذارد و حتی الامکان تلاش می­کند از نتیجه­ گیری برای مخاطب دوری کند تا جهان اثر محدود نشود و تماشاگران بیشتری را با سوژه و مسئله­ ی فیلم درگیر کند.

 

مستند شاعرانه 

نگاهی انتزاعی به مسائل مختلف و پیرامونی دارد. بجای اینکه به دنبال نشان دادن واقعیت یا ایجاد بحث درباره ی چیزی باشد از به تاثیر تصویر و فضا و اثرگذاری از طریق هل دادن اتمسفر بحث به ذهن بیننده سود می­جوید. این نگاه تلاش می­کند به جای تاکید کردن روی سوژه، تمرکز خود را بر بیننده بگذارد.

برخی از فیلم های مستند شاعرانه شباهت زیادی به فیلم­ های تجربی و آوانگارد دارد. مستندساز به دنبال ساختن زمان و مکان عینی نیست و با تفسیر ذهنی از موضوع، مخاطب را درگیر می کند. بدیهی است که مخاطب اینگونه از مستند، عامه­ ی مردم و بینندگان سینما نیستند. اما قطعا این شیوه در بین بینندگان خاص خود تاثیری بجا می­گذارد که حاضرند کسالت و ریتم عمدتا پایین این شیوه را به سرزندگی و ریتم بالای مستند واقع گرا ترجیح بدهند.

مستند ساز تاکید بر روایت خطی و محتوایی ندارد و بر فضا سازی تمرکز می کند. برای انتقال احساس خود، فضا ها و تصاویر و صحنه های متضاد مختلف را به هم پیوند می زند. گاهی این شیوه مستند سازی با دو زیر گونه فیلم های «نان فیکشن» یعنی آوا نما ( نماهنگ)  و «سینه پوئتری» تداخل پیدا می کند و یا اشتباه گرفته می شود. در صورتی که مستند شاعرانه یک جستجوی حسی در جهان تاریخی است. مونتاژ شاعرانه در جستجوی تداعی  معانی ها و ایجاد ریتم های  زمانی و مجاورت های فضایی یا مکانی است. تدوین تداومی معنا و کارکرد چندانی ندارد. عنصر بلاغی یا قانع کنندگی، کم رشد باقی می ماند. به عبارت دیگر، مستند ساز در پی قانع سازی بیننده اش نیست. آدم هایی که در فیلم حضور می یابند ، واضح شناخته نمی­شوند و  فیلم در پی معرفی آنها نیست. بلکه به دنبال انتقال یک احساس به مدد مواد خام واقعی است. هر فیلم مستندی می تواند دارای لحظات شاعرانه هم باشد.

 

مطلب ویژه:  ساخت فیلم صنعتی

 

 مستند  مشاهده ای  (observational) 

این گونه از مستند را می­توان نزدیک و منشعب از مستند واقع­گرا دانست. مشاهده مستقیم سوژه مبنای این نوع از فیلم است. اساس  مستند های مشاهده ای این است که مخاطب با تماشای فیلم در یابد که در صورت نبودن دوربین هم واقعیت روزمره بوقوع می پیوست. یعنی دوربین مداخله ای در اتفاق رخ داده ندارد.  این نوع مستند که آن را مستقیم و بیواسطه نیز می نامند، در نقد فیلم های توضیحی بوجود آمد و ابداع شد. به عبارت دیگر شخصیت های مورد مطالعه، نسبت به حضور دوربین خود آگاه نیستند و زندگی طبیعی در برابر دوربین جریان می یابد. معمولا از گفتار استفاده نمی شود و یا اگر هست، ضرورت اطلاع ­رسانی ایجاد می کند.

در این شیوه از موسیقی بهره نمی­برند. مستند های مشاهده ای و امر مشاهده  ، سه شکل دارد:

  •  مشاهده به صورتی مخفی صورت می گیرد مانند مستند مگسی روی دیوار (fly on the wall ) که دوربین شاهد بیطرف است و یا مانند دوربین مخفی عمل می­کند.
  •  دوربین، مخفی نیست، ولی سوژه چنان رفتار می کند که گویی دوربین در صحنه حضور ندارد.
  •  مشخصه  برخی مستند های مشاهده ای در ایران ،” مشاهده ای با عنایت بر حریم ایرانی” است. یعنی  حضور دوربین در خانواده، مبتنی بر حفظ برخی حرمت های فرهنگی و دستورالعمل ها بوده است. لااقل یکی از دلایل اش این است که فیلم برای کسب پروانه نمایش باید با قوانین توزیع فیلم در  ایران انطباق داشته باشد.

 

 مستند مشارکتی (participatory)، سینما حقیقت تعاملی 

بر خلاف سبک­ های قبلی، مستند مشارکتی در همکاری بین مستند ساز و سوژه مورد مطالعه تعریف می شود. یعنی یافته های تحقیق حاصل مشارکت بین مستند ساز ( در گروه کوچک تولید ) و افراد است و این مشارکت در فیلم اعلام می شود. البته در دسته ای از مستند های مشاهده ای هم  نتایج پژوهش به صورت مشارکتی و همکاری متقابل بدست می آید. سوژه بر خلاف مستند های مشاهده ای خود آگاه است. یعنی در عمل، فرد مورد مطالعه از حضور دوربینِ روشن اطلاع دارد. بین فرد مورد مطالعه در برابر دوربین و فیلمساز در پس دوربین تعامل بر قرار است. افراد  مستقیم رو به دوربین حرف می زنند. در این نوع فیلم، مصاحبه غالب است. هدف  اعلام شده این نوع فیلم، دستیابی به صداقت در مستند سازی است. اریک بارنو  آن را سینما ی مستقیم نامید  و ، ژیگا ورتوف و ژان روش،،” سینما وریته” یا “سینما  حقیقت”  نامیده ا ند.  بیل نیکولز آن را “سینمای تعاملی”  و بعداً “مشارکتی” نامیده است. هدف این است که واقعیت از طریق مشارکت بین مستند ساز و افراد کشف شود و به تصویر در آید و این نحوه مواجهه با واقعیت در فیلم به صورتی عینی، بر ملا و آشکار باشد. یعنی بر خلاف صدای خارج از تصویر، صدا سر صحنه ضبط می شود. و بیش از هر شیوه دیگری بر تکه فیلم ها  به عنوان شواهدی از گذشته تأکید می ورزد. مشخصه رده ای از  “سینما حقیقت” در ایران و به ویژه در فیلم های شهید آوینی، عنایت بر مکتب و تبلیغات سیاسی است. این نوع فیلم گاهی به سینمای انعکاسی هم نزدیک می شود.

فیلم مستند و انواع آن

 

مستند های انعکاسی (reflexive)

در مستند های انعکاسی ، چیزی انعکاس پیدا می­کند و مستند ساز می خواهد به مخاطب بگوید که واقعیت  سینمایی محصول یک عمل سینمایی و امری متعلق به ساختن است. بنابراین در این نوع فیلم،  مستند ساز تمایل دارد تا  مخاطب را  نسبت به نحوه  و فرایند بازنمایی یا  ساختن فیلم، خود آگاه نگه دارد. در این نوع از فیلم تأکید می شود که آینگی در سینمای مستند مفهومی ندارد. بلکه فیلم  محصول یک عمل مستند سازی در مرحله فیلمبرداری و مونتاژ است. گفته می شود این شیوه  به معنای ساختن فیلمی در باره فیلم است. مستند ساز مستقیماً رو به دوربین درباره مسائل تولید فیلم حرف می زند و یا  مثل “راجر ومن” ، روایتی را به پیش می برد. در شیوه های قبلی ، مستند ساز ، به نحوی  از برابر دوربین غایب بود  اما در اینجا ما مستند ساز را در صحنه و گاه به صورت کارگردان ( اصول کارگردانی ) / ستاره می بینیم که در فعالیت های برابر دوربین شرکت دارد. به قول بیل نیکولز بیشتر از آن که فیلم مواجهه بین مستند ساز و سوژه باشد مواجهه ای است بین مستند ساز و مخاطب. برای مثال نیک برومفیلد  از انگلیس به نیویورک رفته بود تا فیلمی درباره یک گروه موسیقی بسازد وقتی به آنجا رسید برنامه بهم خورده بود. بنابراین فیلمی طعن آمیز در باره این وضعیت و تماس ها وتلفن ها و بحث ها ساخت. او را به اتفاق گروهش در ابتدای فیلم   Driving Me Crazy (  مرا دیوانه می کنی – 1999)می بینیم  که در باره شرایط تولید فیلم اش حرف میزند.

 

 مستند های اجرایی (Performative)

 این نوع مستند تعریف دو گانه ای دارد. در تعریف بیل نیکولز این نوع فیلم تصور رایج در باره عینی بودن مستند را مطرود اعلام می دارد و آن را با ذهنیت مستند ساز در هم می آمیزد. از این نظر، مستند از باز سازی ها  و ذهن پردازی ها، آکنده است. در مستند های “اجرایی” از طریق تجربیات افرادی که غالباً در حاشیه جوامع هستند، به درکی کلی از هویت آنها در جامعه مورد نظر پی می بریم  

اما درک دیگری هم از مستند های اجرایی وجود دارد و در عرصه واقعیت خود را آزموده است که از خاصیت اجرایی بودن زبان (در نظریه جان لانگ شاو آستین) نشأت می گیرد.  نظریه  فوق بر این اصل مبتنی است که زبان جدا از خاصیت توصیفی، کارکرد اجرایی هم دارد.  یک عروس در مراسم عقد با گفتن بله، فقط تمایل خود را به ازدواج  اعلام نمی کند بلکه آینده خود را می سازد. وقتی رئیس دادگاه می گوید ساکت! کار انجام می شود. کارکرد این نظریه در فیلم مستند ،   توسط استلا بروتزی (در کتاب مستند جدید) تئوریزه شده است.

 

 مستند های ترکیبی یا دور گه

ترکیبی از تکنیک های فیلمسازی متعلق به شیوه های مستند سازی هستند. اکنون غالب فیلم های مستند ایران به صورت ترکیبی  تولید می شوند. عمده ترین مستند های ترکیبی یا دورگه جدید ،  عبارت از “داکیو دراما” و “داکیو فیکشن” هستند که در “داکیو فیکشن”، واقعیت می تواند از طریق داستان یا فیکشن، دستکاری شده و واقعیت جدیدی از منظر فرم و کارگردانی در دسترس بیننده قرار بگیرد.

 

مطالعه بیشتر:  ساخت تیزر تبلیغاتی و آگهی بازرگانی

 

  گردآوری یا  آرشیوی  (compilation)

مستند های گرد آوری برای ارجاع به تاریخ و گذشته، از تکه فیلم (فوتیج) های موجود ساخته می شوند. مستند های  گرد آوری در ایران به آرشیوی مشهور هستند. در جاهای دیگر معمولاً   فیلم هایی را آرشیوی می نامند که برای آرشیو ها ساخته شده باشند. یک فیلم گرد آوری می تواند به صورت توضیحی تولید شود. در فیلم های تعاملی یا مشارکتی برای احتراز از صدای خارج از تصویر و تفسیر های شیوه توضیحی از تکه  فیلم  های موجود استفاده می شود.  ولی فیلم هایی هم وجود دارد که از نظر ساختاری تماماً با تکه فیلم های  آرشیوی شکل گرفته اند. برای سهولت بیشتر در طبقه بندی آنها را  مستندهای گرد آوری می نامند. ولی از جنبه شیوه شناختی می توانند در هریک از رده های فوق قرار بگیرند .

 

  مستند تجربی (experimental)

 مستند های تجربی  همواره با عناصر غیرداستانی همراه هستند و از جنبه موضوعی ، شکلی و یا شیوه شناختی تعریف می شوند. مستند سازان واقعیت های جهان اطراف خود را برای بیان شخصی و ذهنی خود بکار می برند. مستند های تجربی گاهی  همان مستند های شاعرانه و یا آوانگارد هستند که با جریان عمومی مستند سازی متفاوت اند. معمولا قرارداهای معمول از جمله روایت خطی را رعایت نمی کنند، یا به آنها پشت پا می زنند. ساختار شکلی یا بصری،  برایشان اهمیت درجه اول دارد. غالباً گفته می شود به صورتی غیر روایی ارائه می  شوند که البته مصداق عام ندارد. زیرا یک مستند تجربی می تواند تجربه ای در نوع روایت باشد. یک چینش خاص برای وقوع یک امر نادیده، گاه حاصلی تجربی  ببار آورد. برای مثال همشهری کیارستمی را می توان یک فیلم مستند تجربی تصور کرد. همچنان که چینش یک میز غذای مجلل در بیابانی نزدیک لانه کرکس ها و اتفاقی که افتاد یک تجربه سینمایی بود.

چنین فیلمی، اشکال تازه  از روایت می آفریند. از قرار دادهای مستند به عنوان گفتمان جدّیت پیروی نمی کند. گاهی آنها را مستند هایی کاملأ شخصی می دانند که با بودجه های اندک تولید می شوند. استفاده از بیانگرایی ِ رنگ ها و سوپر ایمپوز ها و تمهیدات و گرافیک های دیجیتالی، حرکت های دوربین و نوع کاربرد صدا وموسیقی، می توانند تجربه هایی با معنا در شکل و  بیان ببار بیاورند. می توان گفت گرایش  های مختلف در مستند تجربی وجود دارد. گاهی اوقات چنین فیلم هایی را آثاری هنری می نامند.

 

چهره نگاری ( فیلم پرتره)

 مستند هایی درباره افراد بی نام و نشان و یا مشهور است. فیلم های چهره نگاری را گاهی فیلم های بیو گرافیک می نامند. جی رابی، تفاوت چهره نگاری با بیوگرافی را در سینمایی بودن آن دانسته است. در حالی که فیلم بیوگرافی به ادبیات نزدیک­تر است.  تولید فیلم چهره نگاری الگو های مختلفی دارد و به هیچ وجه یک شیوه مستند سازی نیست. آن را به هریک از شیوه های  ذکر شده، می توان ساخت. چهره نگاری، جایی که به خصوصیات و عادت های رفتاری و کم وبیش ثابت افراد و نگرش آنها به زندگی می پردازد،  شخصیت پردازی است و به حیطه علم روانشناسی شخصیت نزدیک می شود.  به قول فرهاد ورهرام بسیاری از مستند های چهره نگاری “حالت استشهاد محلی را دارد”. یعنی  جستجویی در ویژگی ها و رفتارهای شخصیتی و بینا فردی نبوده اند. بطور عام، فیلم های چهره نگاری بخاطر ثبت خاطره، تجلیل از افراد و تبلیغ خط مشی و نگرش آنها ساخته می شود. نمونه هایی نیز وجود داشته که زندگی روزمره افرادی در حاشیه  جامعه را مورد شناسایی قرار داده آن را در بافت اجتماعی اش تحلیل می کند و از این جنبه  به نوعی تاریخ نگاری زمان حال و تاریخ خُرد است که با محدود کردن دامنه مشاهده ، به صورتی روایی، به توصیف تجربیات عامل اجتماعی در زندگی روز مره ودر مکان  خاص می پردازد. فیلم های بیوگرافی و محلی  یا شهر نگاری ها  را نباید با تاریخ خرد به عنوان تاریخ زندگی روزمره و” تأکید بر واحد های کوچک و نمایش اهمیت آنها در مبحث تاریخی” اشتباه گرفت.

 

اجرای نمایشی  مستندات ( داکیو دراما)

 مي توان گفت  مهمترين شاخصه داكيودراما به عنوان یک گونه جدید، به طور عملي اين است: مواد خام واقعي كه از طريق پژوهش بدست آمده، بطور مؤثر و نمايشی به اجرا در مي آيد و یا روایت می شوند. به عبارت دیگر این نوع فیلم عبارت از اجرای روایی و نمایشیِ مستندات است. موضوع پس از رخدادش ساخته می شود. بازسازی وقایع گذشته است.  ورنر هرتسوك در دنياي سينماي مستند ، از چهر هاي شناخته شدة داكيو درام است. معروفترين فيلمش مرد گريزلي است. كه بر اساس زندگي تيموتي تردول ساخته شد كه با خرس هاي گريز لي زندگي مي كرد. داكيو درام،  بيشتر به امور اجتماعي و سياسي مي‌پردازد و نمایشی شدۀ زندگی واقعی و یا وقایع تاریخی است.

در سال 1990 مستند نمايشي« چه كسي در بيرمنگام بمب‌گذاري كرد؟» به نمايش درآمد. اين فيلم درباره 6 مردی بود كه در سال 1974 به بمب‌گذاري دردو می فروشی بير‌منگام متهم شده بودند فيلم توانست درباره اتهام آنها، شك  بپراكند. نخست‌وزير انگليس مارگرت تاچر، اعلام كرد كه يک برنامه تلويزيونی، چيزی را تغيير نمي‌دهد. اما همانطور كه آلن رزنتال، نتيجه مي‌گيرد، تاچر اشتباه مي‌كند. زيرا فيلم به پژوهش مبتني بود و سرانجام به آزادي متهمان منجر شد. (رزنتال، نام كتاب خود را كه شامل مجموعه‌ای مقاله درباره مستند نمایشی است،« چرا داكيودراما؟ فكت فكيشن در فیلم و تلویزیون»، نام نهاده است.  داکیو دراما و فکت فیکشن در برابر داکیو فیکشن  است.

 

 گفتگوی واقعیت وخیال  

 نوعی خاص از فیلم های جدید سینمای ایران که روایت در آنها به صورت گفتگویی است بین خیال فیلمساز و واقعیت های جهان. فیلم پ مثل پلیکان پرویز کیمیاوی و مینور ماژور علیرضا رسولی نژاد،  فیلم های گفتگوی واقعیت وخیال هستند. همان است که اروپائیان آن را داکیو فیکشن می نامند. “برای تقویت بازنمایی واقعیت، آن را با بیان هنری در می آمیزند”. تلفیق سینمای مستند و داستانی است.

 

 دوربین مخفی های رئالیتی تی وی

 نوعی از مستند های تلویزیونی در رده رئالیتی تی وی ها  هستند. شخصیت داستانی(بازیگری که در قالب دزد یا جانی فرو رفته) و از وجود فیلمبرداری آگاه است در  موقعیت های کاملاً برنامه ریزی شده، در مقابل  مردمانی که از وجود دوربین ناآگاه هستند قرار می گیرد.  با دوربین مخفی از آن دو فیلم گرفته می شود. معمولاً در انتهای واقعه از مردم معذرت می خواهند و یا برای پخش  عکس العمل های آنان اجازه گرفته می شود.

 

 داکیو سپ ( docusoap )

 اهميت اساسی اش، مربوط به حضور  آدم های جالب (کاراکترهایی) در مکان هایی روزمره و عادی است. این افراد در ظاهر همشهریان معمولی جامعه هستند و به فعاليت هاي روزمره مشغول اند. همچنين ” داکیو سپ ها”  مشترکاتی از جنبه محتوا و سبک دارند که عبارتند از: استفاده از کارگاه یا محل کار (جايي که کارکنان معمولاً با مردم در تعامل اند). قطعات روايي کوتاه و در هم تنيده، رابطه خودماني  و قابل شنيدن بين کارگردان و افراد مورد مطالعه (سوژه)، يک گفتار هميشگي ( که معمولاً يا به مشهودات اشاره مي کند و يا به خلق درامي مي پردازد که تصوير فاقد آن است).

و شامل مجموعه اي افراد یا شخصیت ها است که اغلب به صورت بالقوه ، قابليت تبديل آدمي معمولي به يک چهره سرشناس را دارند. وقتي براي نخستين بار ، برنامه های مستندی که داراي برچسب داکيوسپ بود. ظاهر شد، مفسران ادعا کردند که نشانه رفتن دوربين مستند به سوي مردمان ظاهراً عادي، بسيار  نشاط آور (حتي دموکراتيک) است. اما چندي به طول نيانجاميد که بسياري از همين مردم عادي( في المثل جرمي اسپيک در  مجموعۀ “فرودگاه ” و جين مک دانالد در” سفر دريايي ” چهره هايي سرشناسي شدند و اين وضعيت ، منتقدان این آثار را بدبين ساخت.

 

اول شخص یا شخصی       

مستند اول شخص یا شخصی، ثبت تجربه شخصی در ویدیو های خانگی و یا فیلم مستند است. در این  کار، فیلمساز به عنوان سوژه مورد مطالعه خود است. گفتار بر عهده صدای فیلمساز است و می تواند به صورت تک گویی درونی در آید. مایکل رینوو ، فیلم  زندگی نامه خود نوشت (اتوبیوگرافی) را مستند اول شخص می نامد.  خود نگاری در”سفر – فیلم” ها نوع دیگری از  فیلم های اول شخص اند. که فیلمساز سرگذشت خود را ثبت و روایت می کند و با صدای خود آن را توضیح می دهد. فیلم های راس مک الوی(Ross Mc Elwee) به نحوی اول شخص و زندگینامه ای هستند.

 فیلم های خود بیانگر نوعی از این رده بندی است.

انواع مستند

 

علمی و آموزشی  

 فیلم های علمی از طریق تمرکز علمی روی موضوعات و تبدیل دستاورد های علمی به مستند یا روایت مستند، شناخته می شوند. برخی  منتقدان، فیلم مردم نگاری را هم اثری علمی می شناسند که مستلزم پژوهش روشمند است. در این آثار پژوهش بر نظریه شخصی مستند ساز می چربد. چنین فیلمی برای مخاطبِ هدف  ساخته می شود . برخی فیلم های حیات وحش ، آثار علمی محسوب می شوند که تولیدشان بر مبنای  یافته های عالمان است. به عبارت دیگر پژوهش در راز ها و دستاورد های علمی به مستند نامه و تصویر تبدیل شده است. این نوع فیلم  به پرسش هایی مثل کوانتوم چیست؟ به شیوه ای هنری پاسخ می گوید. هر نوع تفسیری  حاصل پژوهش علمی است. زیبایی شناسی فیلم علمی، بکارگیری ابزار و  دوربین های مناسب هر علم را توصیه می کند. تاریخ علم و چهره پردازی عالمان نیز از زیر مجموعه های مستند علمی است.

شبه مستند ها   

 فیلم هایی که بسیاری از اجزاء خود را از حوادث  و موقعیت های واقعی اخذ کرده  باشد تا داستانی تخیلی را بیان کند. ( به نقل از وبستر) گاهی  اجرای یک فیلم داستانی ، به شیوه مستند صورت می گیرد و فیلم داستانی به مستند تشبّه می جوید.

 

  مستند نمایی یا  دروغی سازی   pseudo documentary  –  mockumentary film

 مستند نمایی  فیلمی است که به مدد بازیگر ، صحنه آرایی و داستان با اتکاء به فرم و سبک فیلم مستند و کاربرد دوربین مستند، از حوادثی دروغین و ساختگی برخوردار است و در هر لحظه ادعا می کند که واقعی است. “ماکیو منتری” ها هم دروغین اند ولی طنز آمیز هستند. ( ویکی پدیا) و گاهی  مستند ها را نقیضه پردازی می کنند.

 

فیلم مردم نگاری  

 بین مردم نگاری و انسان شناسی از جنبه نوع پژوهش و نه از جنبه ارزشی، تفاوت وجود دارد. مردمنگاری عبارتست از  پژوهش دراز مدت، به مدد مشاهده مشارکتی، ژرفا نگر ، کل گرایانه ، در میدان تحقیق  برای توصیف زندگی های فرهنگی/ اجتماعی وروزمره ، در  دور دست و بیرون از وجود خودمان به عنوان پژوهشگر. در حالی که انسان شناسی درکی مقایسه ای  و انتقادی  از زندگی ووجود  انسان درجهان است.  این که جوامع انسانی چگونه عمل می کنند. انسان شناس ،گاهی می کوشد یافته های خود را تعمیم ببخشد که البته  غرض از چنین تعمیمی دست یابی به طبقه بندی ای ماشینی  نیست.

 در سینمای مستند ، ما با مردمنگاری یا انسان شناسی های فرهنگی / اجتماعی و ( به جای صندلی نشینی) به کار در میدان تحقیق، سروکار داریم. این که برخی در ایران علاقه دارند که فیلم مردمنگاری را  چیزی جدا از فیلم  مردم شناسی،  تعریف کنند و   قائل به دو نوع فیلم  ( مردم نگاری و مردمشناسی) هستند،با عنایت بر همین تعریف کلی است.  

 اما مردمنگاری ها، با اهداف ویژه ساخته می شوند مثلاً  مردمنگاری کاربردی به تغییرات در محیط  اجتماعی و نتایج آن برای مردمان ساکن در مناطق فرهنگی علاقمند است. از سوی دیگر پروژه های انسان شناختی  با رویکردهای متفاوت اجرا می شوند. برای مثال رویکرد کلیفورد گیرتس، رویکرد  تحلیل  نماد است. زیرا او معتقد است  هر یک ازما زیر پرچم نمادهایی زندگی می کنیم.

 

فرصتی برای مطالعه:  دانلود انواع فیلمنامه

 

پژوهش  انسان شناسی فرهنگی، فقط مختص ایلات و عشایر نیست بلکه به صورتی روش مند در مدرسه ، دانشگاه، محله و بازار، میادین ورزشی و  درون خانواده نیز اجرا شده است.  نمونه اش  پژوهش کریستیان برومبرژه انسان شناس فرانسوی (که مدت ها مقیم ایران بود) از مسابقات فوتبال در شهر آورد های ایتالیاست. در ثبت فرهنگ های کار مثل قالی بافی، گاهی این فیلم ها را” فرایندی” می نامند. البته فیلم هایی هم وجود دارد که “اتنوفیکشن” نامیده می شود. ژان روش مبدع این نوع فیلم بود که موافقان بسیار والبته مخالفانی هم دارد. یعنی مردمان بومی نقش افرادی داستانی (که البته واقعیت خارجی دارند) را بازی می کنند.  پژوهش های مردمنگاری به دودسته  رویکرد از درون (امیک) و از بیرون (اتیک) تقسیم می شود. رویکرد از درون به معنای پژوهش از دید بومی ونزدیک به درک او از زندگی و فرهنگ خویش است. رویکرد از بیرون، نگاه و درک  و احساسی است که مردمنگار در مشاهده زندگی فرهنگی،  بدست می آورد. در مردم نگاری ها رهیافت روش شناسی غالب، ترکیبی از این دو رویکرد ، یعنی اتیک و امیک است این که فیلم مردمنگاری ،  یک مردم نگاریِ فیلمیک هست یا نه هم البته مورد بحث است.

برخی نظریه پردازان، تکنیک هایی  از جمله کل گرایی(holism) و بافتی سازی (contextualization) را برای فیلم مردمنگاری الزامی دانسته اند.

در پایان باز تاکید میکنیم که مستندسازی همانطور که از اسم و کنش مورد انتظار آن برمی­آید بر اساس رویداد شکل می­گیرد و هیچگاه نمی­توان پرونده­ی شیوه های مستند سازی را ببندیم و به قول استادی، هر فیلم مستندی که تولید می­شود یک گونه و سبک به دنیای مستند اضافه می­شود.